توضیحات
دانشنامه علایی که دانشنامهای است تألیف ابن سینا به زبان فارسی در پنج علم منطق، طبیعیات (علم زیرین) هیئت، موسیقی و علم آنچه بیرون طبیعت است (علم برین)، میشود. در این دانشنامه ابن سینا تلاش کرده است تا آنجا که میتواند واژههای فارسی بکار برد. در منابع عربی و فارسی به نامهای «الحکمهالعلائیه» «الرسالهالعلائیه» «حکمت علایی» و یا «کتاب علایی» نیز نامیده شده است.
این اثر با هدف طرح و تبیین پنج علم منطق، طبیعیات، هیئت، موسیقی و فلسفه اولی به زبان و با اصطلاحات فارسی، در حدود ۴۲۰ هجری قمری توسط «ابن سینا» به نگارش درآمد. دانشنامه ی علائی هم از جهت علمی و فلسفی، هم از جهت تاریخی و ادبیاتی اثری بسیار درخور توجه و گرانقدر است. علاوه بر آنکه نثر شیرین و همه فهم آن (که شبیه چندانی بین آثار علمی و فلسفی قدیم ما ندارد) از آن کتابی بسیار خواندنی و جذاب ساخته است.
نویسنده ی دانشنامه، شیخ الرئیس ابوعلی سینا از بزرگترین مشاهیر و حکمای تاریخ اسلام و بلکه همه ی تاریخ است. متأسفانه در قرون اخیر در ممالک اسلامی این چهره ی ارزشمند و آثار گرانسنگ او –بیشتر با عناوینی چون پایان دوران سنت مشایی و فرارسیدن دوران مکتب صدرایی- تا حد زیادی مغفول و مهجور مانده؛ و به تبع این غفلت حرمان عدم استفاده از گنجینه ی ارزشمند آثار ابن سینا دامن گیر جامعه ی اندیشمندان و دانشمندان این دیار گشته است….
مؤلف، نخست، غرض و فایده علم منطق را بیان کرده و دانستن(علم)، را به دو قسم تصور و تصدیق و هر کدام را به دو قسم ضرورى و نظرى تقسیم نموده است و در بخش دیگر، علم منطق را تعریف کرده و آن را به منزله ترازو براى بقیه علوم دانسته است. ابن سینا، اولین مبحث را در علم منطق، شناخت لفظ مفرد و مرکب دانسته و براى هر کدام مثالى زده و گفته: تا لفظ مفرد شناخته نشود، مرکب شناخته نمىشود، سپس وارد بحث کلى و جزیى گردیده و کلى ذاتى و عرضى را توضیح داده است. تشریح جنس و نوع و فصل در بخش دیگر مطرح شده است.
سپس از حد و رسم، سخن به میان آمده. مؤلف، با ادبیات خاص زمان خود، مطالب مهم منطقى را با شیوهاى جالب بیان مىکند که البته با ادبیات امروزى در بعضى موارد تفاوتهاى بسیار چشمگیرى دارد؛ براى مثال، این قاعده را که معرِّف باید اعرف از معرَّف باشد، به این صورت بازگو مىکند: «هر چیزى که ناشناخته بود و خواهى که شناخته کنى، به چیزى کنى که از وى شناختهتر بود و الاّ هیچ فایده نبود».
ابن سینا، اسم و فعل و حرف را با سه کلمه نام و کنش و حرف مطرح مىکند و سپس بحث قضایا را مطرح مىنماید و در مورد قضیه حملیه، شرطیه متصل و شرطیه منفصل توضیحاتى مىدهد و در ادامه قضیه سالبه و موجبه و اقسام آنها را؛ یعنى سالبه معدوله و موجبه معدوله و موجبه مهمله و سالبه مهمله را بیان مىکند و در نهایت براى قضایاى حملیه، هشت صورت ذکر مىکند و آنگاه وارد بحث قضایاى شرطیه شده و مىگوید: چنانکه قضایاى حملیه، متشکل از موضوع و محمول بودند، قضایاى شرطیه نیز متشکل از مقدم و تالى هستند.
مهمترین سرفصلهایى که در این باب مطرح مىشوند، عبارتند از: عکس و نقیض این قضایا. ابن سینا، طریق رسیدن به تصور را حد و رسم مىداند و طریق وصول به تصدیق را حجت و حجت را به سه قسم قیاس، استقرار و تمثیل تقسیم مىکند و در مورد هر یک، توضیحات لازمى را ارائه مىنماید؛ از جمله، قیاس را به دو گونه قیاس اقترانى و قیاس استثنایى تقسیم مىکند و شکلهاى سهگانه را که با تغییراتى در موضوع و محمول، پدید مىآیند، به این صورت بیان مىکند: اگر حد وسط در یک مقدمه، موضوع و در مقدمه دیگر، محمول باشد، شکل اول درست مىشود و اگر در هر دو مقدمه، محمول باشد، شکل دوم پدید خواهد آمد و اگر در هر دو، موضوع واقع شود، شکل سوم خواهد بود. از جمله دیگر مطالب، در مورد قیاس، مىتوان به بحث قیاسهاى استثنایى متصل، قیاسهاى استثنایى منفصل، قیاسهاى مرکب و قیاس خلف اشاره کرد.
بعد از این توضیحات در مورد قیاس، استقراء و تمثیل را نیز توضیح داده، بعد دوباره در مورد قیاس، به پیدا کردن صورت و مادهاش، اشارهاى مىکند تا تکلیف قیاس برهانى، قیاس جدلى، قیاس مغالطى، قیاس شعرى و قیاس خطابى را مشخص نماید. مقدمات سیزدهگانه قیاس را به این ترتیب مشخص مىکند:
اولیات، محسوسات، فطریات، تجربیات، متواترات، وهمیات، مشهورات حقیقى، مقبولات، مسلمات، مشبهات، مشهورات ظاهرى، مظنونات و متخیلات. ابن سینا، درباره هر یک از مقدمات مزبور، توضیحاتى دارد که در ادامه بیان مىنماید و نهایتاً مشخص مىکند که هر کدام از این مقدمات، به درد کدام قیاسها مىخورند؛ به این صورت که اولیات، محسوسات، تجربیات و متواترات در قیاس برهانى، مشهورات و مسلمات در قیاس جدلى، وهمیّات و مشبهات در قیاس مغالطى، مشهورات ظاهرى و مقبولات و مظنونات در قیاس خطابى و مخیلات در قیاس شعرى کاربرد دارند.
شیخ الرئیس، با توجه به اهمیتى که در برهان نهفته است، توضیحات مفصلتر دیگرى را درباره برهان ارائه مىنماید. تقسیم قیاس برهانى به برهان إن و برهان لم، از دیگر مسائلى است که در اینجا بدان پرداخته است. در آخر، ابن سینا، چند اصل را مطرح مىکند که براى رهایى از دام مغالطه مفیدند.
🔖 book_keywords : دانلود فایل pdf رساله منطق ؛ دانشنامه علائی نوشته ابن سینا ترجمه محمد معین , سیدمحمد مشکوه
دیدگاهها
هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.